top of page
  • drogamesjanska

Pesach - problematyka i kontrowersje cz. 2




Pesach – Problematyka i Kontrowersje cz. 2

 

Jak już wcześniej pisałem to kontrowersje wokół święta Pesach mają długą tradycję sięgająca pierwszych wieków naszej ery. Problemy wokół Pesach powstały na fali silnego antysemityzmu[1] i antyjudaizmu, które to zjawiska zawsze istniały, ale po soborze w Nicei zostały niejako „zalegalizowane”. Przez prawie dwa tysiąclecia Kościół demonizował Żydów i praktykę Pesach posuwając nawet swoje twierdzenia do absurdu jakoby Żydzi do macy paschalnej potrzebowali chrześcijańskiej krwi. Do dzisiaj wielu chrześcijan niemających miłości Jeszua (Jezusa) w sercu myśli negatywnie o Żydach i powiela stereotypy spiskowych teorii tego świata. Jeszcze raz przywołam myśli Mesjańskiego Żyda D. Grubera[2];

Sobór w Nicei, zwołany w 325 r. n. e., Stał się punktem zwrotnym w historii Kościoła. Od tej pory cała powszechnie akceptowana teologia była budowana na antyżydowskim fundamencie. Zmiany natury teologicznej przyjęte na soborze nicejskim uniemożliwiły Kościołowi dalsze wypełnianie misji otrzymanej od Boga.

Zmiany instytucjonalne, jakie zaszły po soborze, można określić, jako fundamentalne i monumentalne zarazem. Wymieńmy najważniejsze z nich:

1. Odrzucenie zasady literalnej interpretacji Pisma, dokonywanej zgodnie z kontekstem zawartego w Nim nauczania. 2. Postawienie autorytetu hierarchii kościelnej ponad objawieniem zawartym w Piśmie Świętym. 3. Ukierunkowanie doktryny Kościoła i praktyk religijnych w opozycji do Żydów”(…)[3].

W książce D. Grubera tych punktów jest więcej, ale na potrzeby niniejszego artykułu wystarczy, aby zauważyć jak do dzisiaj czyta się Pismo Święte w Kościele niezgodnie z kontekstem. Tam gdzie jest symbol czyta się jako „literę”. A gdzie jest dosłownie napisane czyta się jako symbol. A jak czegoś nie ma w tzw. Nowym Testamencie to znaczy, że tego nie trzeba uznawać za zasadę wiary. Przykład: Wydaje się, że nie ma elementów Pesachu (Baranek; Przaśniki; zioła) w sprawozdaniach ewangelicznych to znaczy, że Jeszua nie sprawował tego pięknego i głębokiego w swej wymowie święta.

 

Pesach w Kalendarzu Biblijnym

 

Moed[4] Pesach jest świętem ruchomym, a to znaczy, że jest zależny od nowiu księżyca, który na wiosnę występuje na przełomie Marzec - Kwiecień. Do pierwszego wieku n.e. Stosowany był kalendarz księżycowo-obserwacyjny[5], ale z przyczyn rozproszenia Żydów zaczęto stosować kalendarz księżycowo – astronomiczny (obliczeniowy). Te dwa kalendarze w niczym nie kolidują z tekstem, który pokazuje dwa światła na nieboskłonie, jako wyznaczniki czasu i moadim. (Czyt. Rdz / 1 Mjż 1,14). Jak podaje Słowo Boże – Pesach został ustanowiony na pamiątkę wyjścia Żydów z niewoli Egipskiej.

Wj / 2 Mjż 12, 2 „Ten miesiąc będzie wam początkiem miesięcy, będzie wam pierwszym miesiącem roku“ 

To święto zapoczątkowuje nowy rok liturgiczny, jak nakazuje Bóg w Piśmie Świętym. Z Biegiem historii starożytnej mniej więcej w V wieku p.n.e. Pesach tworzy ze świętem Przaśników jednolite święto zamiennie zwane Paschą albo przaśnikami (Czyt. Łk 22,1)

Ostatnie dni

Ostatni dzień życia Jeszua zaczął się od celebracji Pesach. I jak zerkniemy na grafik to pamiętamy, że Pascha Jeszua zaczęła się w trzecim dniu tygodnia (wtorek) po zachodzie słońca. Według obowiązującego kalendarza był to już naprawdę 14 Nisan. Zerknijmy teraz na kolejny grafik, gdzie umieściłem fakty w kolejności chronologicznej.

Oficjalny w I w.n.e. kalendarz księżycowy obserwacyjny

 

 



 




 

3 Dzień

13 Nisan

Ciemna część dnia


 

tygodnia

Wtorek

Jasna część dnia


 

 



Po wtorkowym zachodzie słońca


4 dzień

14 Nisan

Ciemna część dnia

Pesach Jeszua z uczniami


tygodnia

Środa

Jasna część dnia

Ukrzyżowanie

 

 




 

5 Dzień Szabat

15 Nisan

Ciemna część dnia


 

 Świąteczny

Czwartek

Jasna część dnia

Piłat wystawia straże


 




 

6 Dzień

16 Nisan

Ciemna część dnia

Przygotowanie do szabatu


tygodnia

Piątek

Jasna część dnia

Cotygodniowego.


 




 

Szabat

17 Nisan

Ciemna część dnia

Jeszua w grobie


cotygodniowy


Jasna część dnia

Zmartwychwstanie


 




 

1 dzień Tygodnia

18 Nisan

Ciemna część dnia


 

 

Niedziela

Jasna część dnia

Pusty Grób

 

 

 

 

 

 

 

Na powyższym grafiku rozmieszczone zostały wersy, abyśmy wg podanej ilustracji „klocków puzzli” ułożyli poprawny obraz Pesach przez Święta Przaśników po chwalebne Zmartwychwstanie.  

 

13 Nisan - Wtorek – jasna część dnia - Mt 26, 17-19; Mr 14, 12-16; Łk 22,7-13

 

Jeszua wysyła uczniów do przygotowania Paschy. Kiedy Łukasz pisze, że to był dzień ofiarowania Paschy (czyt. Łk 22, 7) to pamiętając o desygnatach Paschy możemy być pewni, że ofiarowanie Paschy to dokładnie zabicie baranka i przygotowanie posiłku i wszystkiego, co jest potrzebne do celebracji Święta. Od paru już dni trwa zabijanie baranków na oddanie Paschalne, albowiem w jeden dzień niemożliwe by było, aby obsłużyć miliony pielgrzymów przybyłych na to święto. Historyk tamtego czasu Józef Flawiusz podaje liczbę oddań na setki tysięcy[6]. Tenże sam historyk w innej swojej księdze sygnalizuje rozpoczęcie Świętowania Pesach już od 13 dnia miesiąca Nisan[7]. Kiedy ewangelie piszą o przygotowaniu Paschy to znając desygnaty tej nazwy bądźmy pewni, że jest w tym i przygotowanie fizycznego baranka wraz z całokształtem posiłku, w którego skład wchodzi jeszcze chleb, wino i zioła.

 

14 Nisan – Środa – ciemna część dnia (po zachodzie słońca we wtorek)

Mt 26, 20; Mr 14, 17; Łk 22,14-15

Jeszua z uczniami zasiada do sederu[8] Pesachu. Zwyczajowo każdy posiłek zaczyna się błogosławieństwem chleba i wina. Pierwszy kielich z głośno wypowiedzianym błogosławieństwem (Bracha) niejako zaczyna całą uroczystość. W seder Pesachu wpisane są cztery kielichy[9] wina, które symbolizują m.in. wolność i szczęście.[10]

Już na początku Jeszua wypowiada znamienne słowa: „Tak bardzo pragnąłem spożywać z wami tę Paschę, zanim zacznę cierpieć” (Łk 22,15). Kiedy Jeszua mówi o spożywaniu Pesachu to każdy Żyd rozumie je jednoznacznie, jako celebracje święta w określonym porządku sederu Pesachu.  Po spożyciu chleba Judasz wychodzi (Czyt. J 13, 21-30). Dlaczego i po co wychodzi Judasz? Wydaje nam się, że już wszystko wiemy, ale przeczytajmy, proszę, aby uzupełnić nasze informacje o tym, co myśleli uczniowie i dlaczego tak myśleli?

J 13,29 A ponieważ Judasz był skarbnikiem, mniemali niektórzy, iż Jezus mu rzekł: Nakup, czego nam trzeba na święto, lub żeby coś dał ubogim.

Dlaczego takie było myślenie uczniów? Bo tradycja Pesachu zredagowana w historycznej Księdze Miszny w tak wielkie święto, jak Pesach nie pozwalała na pozostawienie biednych, aby byli głodni w czasie sederu. W tym celu zezwalano na handel i obdarowania dla ubogich. „W Judzie wykonywano pracę w wigilię Pesach do północy, (…) Jeżeli chodzi o tę noc to szkoła Szammaja zabrania, a szkoła Hillela zezwala aż do wschodu słońca[11].

Jak widać mniemanie uczniów mocno było osadzone w tradycji i liturgii Pesach

 

Lekcja Pokory - Mt 20, 25-28; Mr 10,42-45; Łk 22, 24-30 J 13,1-20

W dalszym ciągu trwa wieczerza paschalna, która nie ogranicza się do symbolicznego okruszka chleba czy też łyczka wina. Posiłek Pesachu to pełnowartościowy posiłek zawierający mięso, przaśny chleb oraz zioła. Choć ewangelie nic nie mówią o ziołach, to w Misznie[12], której ustna tradycja ma już 2500 lat (a pierwszy napisany tekst był już w I w.n.e.) zostały w Pesach wpisane zioła takie jak: „sałata, cykoria, chrzan, szakłak (gorzkie zioło)[13].

To w czasie wieczerzy paschalnej rozgorzał spór między uczniami, który z nich jest największy (Łk 22,24). Jeszua w mistrzowski sposób uczy swoich braci pokory wstając od stołu i umywając swoim uczniom nogi. Pięknie to opisuje najmłodszy z uczniów (J 13,1-20).

Drugi kielich (Wyratuje was) symbolizuje wolność i uwolnienie i o tym pisze Łk 22,17

Trzeci kielich jest symbolem przymierza i o tym kielichu pisze Łukasz 22,20 i odpowiednio Mt 26,28; Mr 14,24. Czwarty kielich oparty o wers Księgi Wyjścia / 2 Mjż 6, 7 „Przyjmę was za swój lud” jest symbolem nadziei. Zauważmy, że Jeszua nie wypił tego czwartego kielicha[14], albowiem zaraz po wypiciu trzeciego kielicha w Ew. Mateusza 26: 30 czytamy: „a gdy odśpiewali hymn, wyszli ku Górze Oliwnej.” Odśpiewany hymn to tzw. Hallel – pasaż psalmów od 113 po 118 do dzisiaj śpiewnie recytowany podczas sederu.

Mt 26,57-68; Mr 14,53-65; Łk 22,54; J 18,13-14 oraz 19-23

Noc czuwania trwa. Jeszua się modli. Przychodzi Judasz ze swoim pocałunkiem zdrady i straż świątynna aresztuje Jeszua. Sprawy nabierają tempa. Sanhedryn wbrew prawu[15] zbiera się jeszcze w nocy, aby wydać wyrok skazujący. Ci, którzy pojmali Jeszua przyprowadzają go jeszcze w nocy do Kajfasza, gdzie odbywa się nieprawny proces nad Jeszua. Wyrok koterii Kajfasza i Annasza mógł być tylko jeden:, Kto burzy nasze „interesy”[16] winien jest śmierci. Jeszua winien jest śmierci. (Mt 26,66). Noc trwa. Zszokowany Piotr idzie za swym mistrzem, gdzie grzeje się przy ognisku (Noce o tej porze roku są w Izraelu jeszcze bardzo zimne). Straże nocne sygnałem trąbki (zwanej „kurem”) sygnalizują trzecią zmianę warty. I na sygnał „Kura” Piotr spazmatycznie zaszlochał przypomniawszy sobie słowa mistrza (Łk 22,54-62)

 

14 Nisan – Środa – Jasna część dnia - Mt 27,1-2; Mr 15,1; Łk 22,66; J 18,28

 

Sprawa karna Jeszua nabiera przyspieszonego tempa, a poranek 14 Nisan zostawia nam wszystkim przysłowie o beznadziejności spraw na 2000 lat: „Od Annasza do Kajfasza”. Sanhedryn niemający kompetencji w sprawach wykonania wyroku śmierci naprędce formułuje zarzuty i odsyła Jeszua do Poncjusza Piłata, aby to on zarządca i prokuratur Judei zatwierdził wydany już wyrok śmierci. Piłat wzbrania się początkowo z wydaniem wyroku śmierci. W ramach swoistej dyplomacji pozyskuje Heroda[17] do sprawy karnej nad Jeszua i jak sprawozdaje ewangelia – Herod i Piłat od tego dnia zostali przyjaciółmi (Łk 23,4-12).

Jasna część dnia zaczyna się w Judei o 6.00 rano i trwa 12 godzin do naszej godz. 18.00 (osiemnastej). Liczenie zaczyna się od 6.00 do 7.00 rano liczy się pierwszą godzinę dnia. Zwróćmy uwagę jak krótko trwały wszystkie procedury sądowe. O trzeciej godzinie dnia Jeszua był już ukrzyżowany. (Mr 15,25)

O godzinie 6.00 czyli naszej godzinie 12.00 nad ukrzyżowanym Jeszua i nad całą ziemią zapadły ciemności, które trwały do 9.00 godziny dnia. O godzinie 9.0 czyli naszej godziny 15.00 Jeszua zacytował mesjański Psalm nr. 22 Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił wskazując na siebie, że to ON Jeszua jest zapowiedzianym „Cierpiącym Mesjaszem” zapowiedzianym przez ten Psalm i cały Tanach.

(Mt 27,45-47; Mr 15,33-37; Łk 23,44-45). Na dziedzińcu świątyni zarzynane są baranki paschalne hodowane na wybornych i zasobnych w minerały łąkach betlejemskich. Na wzgórzu „Czaszki” zwanym po hebrajsku Golgota umiera niewinny Baranek z Betlejem, Cierpiący Mesjasz imieniem Jeszua.

1 Kor 5,7 D.Stern Pozbądźcie się starego chamecu, abyście byli nowym ciastem, bo naprawdę jesteście przaśni. Nasz, bowiem baranek pesachowy, Mesjasz, został złożony na ofiarę.

Kończy się 14 Nisan. Zgodnie z wymogiem Tory nie można zostawić ciał na drzewie przez noc (Czyt. Pwt / 5 Mjż 21,22-23). Bogobojny człowiek - Józef z Arymatei  prosi Piłata o wydanie ciała Jeszua, aby je tymczasowo złożyć w grobowcu. Mt 27,57-61; Mr 15,42-47; Łk 23,50-56 J 19,38-42.

Kończy się Środa 14 Nisan - dzień przygotowania do szabatu świątecznego Pesachu. Ale nie kończy się jeszcze sprawa Jeszua.

 

15 Nisan – Czwartek – Szabat Świąteczny Pesachu

Tylko jeden fragment Nowego Testamentu mówi o tym poranku szabatu świątecznego. (Mt 27,62-66). Najwyżsi kapłani nie wahają się pójść w szabat świąteczny do Piłata, aby go prosić o „zabezpieczenie” grobu Jeszua. Dlaczego poszli? Byli świadomi „Znaku Jonasza”, jaki zapowiedział Jeszua (Mt 12,38-40).

Mt 27,62-63 Nazajutrz, czyli w dzień po święcie Przygotowania, zebrali się u Piłata przedniejsi arcykapłani i faryzeusze, Mówiąc: Panie, przypomnieliśmy sobie, że ten zwodziciel jeszcze za życia powiedział: Po trzech dniach zmartwychwstanę. „Mówiąc: Panie, przypomnieliśmy sobie, że ten zwodziciel jeszcze za życia powiedział: Po trzech dniach zmartwychwstanę”.

Piłat załatwia sprawę krótko: Oto macie straż. Idźcie i pilnujcie. Sprawa ze strażnikami ma swoje zakończenie w pierwszym dniu tygodnia Mt 28,11-15

Uwaga: Hipoteza jakoby Jeszua umarł w piątek nie ma potwierdzenia w Piśmie Świętym. Wystawienie straży po szabacie cotygodniowym nie miałoby już racji bytu, ponieważ niewiasty zastały pusty grób po szabacie cotygodniowym w pierwszy dzień tygodnia (Łk 24,1-2)

 

16 Nisan – Piątek – Dzień przygotowania

W całym Izraelu trwają przygotowania do szabatu cotygodniowego

Jeszua po prowizorycznym pochówku leży w grobie skalnym.

 

17 Nisan – Szabat cotygodniowy

Jeszua leży w grobie skalnym.  Z końcem jasnej części szabatu cotygodniowego mija 72 godziny, kiedy „Syn Człowieczy” przebywa w grobie. Wypełniają się słowa „Znaku Jonasza”, który przewidywał trzy noce i trzy dni w grobie. (Mt 12,38-40).

 

18 Nisan –Pierwszy dzień tyg.– Niedziela-Mt 28,1-4; Mr 16,1-4; Łk 24,1-2; J 20,1

 

Dzieją się rzeczy nadzwyczajne. Następuje trzęsienie ziemi. Posłaniec z nieba lekką ręką odwala ponad dwutonowy kamień i siada na nim. Strażników z Piłatowej kohorty z przerażenia dopada stupor[18]. Znając dyscyplinę żelaznej armii rzymskiej, gdzie za niewykonanie rozkazu była natychmiastowa kara śmierci z łatwością będzie nam zrozumieć, dlaczego żołnierze rzymscy dali się przekupić i przykryli sprawę zmartwychwstania kłamstwem. (Czyt. Mt 28,11-15)

Niewiasty przychodzą do grobu wczesnym rankiem, aby wonnościami, jakie przygotowały w piątek (6 dzień) namaścić ciało Jeszua. Reszta historii jest wszystkim znana i poświadczona przez ponad 500 świadków (Czyt. 1 Kor 15,1-6)

 

Zakończenie

Po lekturze tego artykułu mam nadzieję, że ewangeliczne obrazki jak puzzle zestawione w powyższej synopsie[19] dały nam pełny i właściwy obraz Pesach, który był faktem w życiu Jeszua i dwunastu uczniów. Jeszua zakończył Pesach słowami:

Łk 22,19 to czyńcie na pamiątkę moją”  

Jak rozumieć te słowa Jeszua? Skoro Mesjasz posłuszny SŁOWU BOŻEMU celebrował Pesach wg porządku Tory to i słowa „to czyńcie na pamiątkę moją” należy odczytywać w kontekście prawideł dotyczących świąt biblijnych.

Smutnym może być fakt jak wielu wierzących po tylu wiekach dalej jest posłusznym słowom Konstantyna: „Słuszne jest zatem, abyśmy odrzucili praktyki tego narodu i kontynuowali przez wszystkie następne pokolenia obchody według innego rytu, w bardziej odpowiednim porządku, którego przestrzegamy od dnia męki naszego Pana aż do dzisiaj. Nie miejmy, zatem nic wspólnego z wrażym motłochem żydowskim. Otrzymaliśmy od naszego Pana inny sposób obchodzenia tego święta“[20]

Uczniowie Mesjasza wiedzą, że seder Pesachu ma już swój udokumentowany porządek od 2500 lat i nie ma potrzeby tu cokolwiek więcej wyjaśniać. To jest sprawa tak oczywista jak fakt światłości. Nikomu przecież z ludzi nie trzeba wyjaśniać, czym jest światłość. ( A niewidomy nie pojmie i nie zrozumie, czym jest światłość).

Żydzi Mesjańscy rozumieją to jednoznacznie i celebrują Pesach co rok 14 Abib/Nisan jak każe SŁOWO BOŻE i jak kazał Jeszua słowami: to czyńcie na pamiątkę moją”.

Pwt / 5 Mjż 16, 1 (BT): Pilnuj przestrzegania miesiąca Abib[21] i święcenia Paschy ku czci Pana, Boga swego, gdyż w miesiącu Abib, nocą, Pan, Bóg twój, wyprowadził cię z Egiptu.

Błogosławieni będziecie tak czyniąc

 

Autor opracowania – Piotr Fras


[1] Antysemityzm – Nienawiść do narodowości żydowskiej i do wszystkiego, co utworzyli Żydzi m.in. obiekty i instytucje.

[2] Daniel Gruber jest amerykańskim filozofem, teologiem i biblistą o pochodzeniu żydowskim. Jego zainteresowania koncentrują się na badaniu Biblii, zarówno w przedmiocie jej redakcji, jak i powiązanych z jej interpretacją tradycji judaizmu i chrześcijaństwa – Źródło Internet

[3] Dan Gruber – „Kościół i Żydzi” str. 2

[4] Moed – dosłownie „wyznaczony czas”

[5] Wg kalendarza astronomicznego nowy księżyc oznacza moment, gdy księżyc i słońce znajdują się na niebie w tym samym czasie, co powoduje, że księżyc jest niewidoczny. Pierwszy dzień po tym niewidocznym księżycu jest traktowany, jako pierwszy dzień m-ca

Wg kalendarz obserwacyjnego (U Karaimów i pro mesjańskich kościołów) nowy księżyc może pojawić się kilka dni później. Nowy miesiąc zaczyna się, gdy sierp księżyca staje się widoczny na zachodzie, pojawiając się tuż nad zachodzącym słońcem.

[6] Józef Flawiusz –„ Wojna Żydowska” - Księga 6-IX-3 - „Oto nadeszło właśnie święto zwane Paschą, w czasie, którego składa się ofiary od godziny dziewiątej do jedenastej. Koło każdej ofiary skupia się grupa licząca nie mniej niż dziesięciu mężów- jednemu, bowiem nie wolno ucztować- a częstokroć zbiera się ich i dwudziestu, zwierząt ofiarnych zaś naliczono dwieście pięćdziesiąt tysięcy sześćset. Jeżeli tedy przyjmiemy, że na każdą ofiarę przypadało dziesięciu mężów to otrzymujemy dwa miliony siedemset tysięcy tylko ludzi w stanie czystości i świętości”. 

[7] Dawne Dzieje Izraela- Księga 11- IV – 8 -„Gdy potem nadeszło święto przaśników, w pierwszym miesiącu, który u Macedończyków zwie się Ksantikos, a u nas Nisan, cały lud wyroił się z osad i popłynął ku miastu.  W stanie czystości odprawili to święto – wraz z żonami swymi i dziećmi – według prawa przodków. Trzynastego dnia owego miesiąca złożyli ofiarę zwaną Pascha, a potem ucztowali przez siedem dni, nie skąpiąc wydatków

[8] Seder (hebr. porządek) – rytualny posiłek spożywany pierwszego wieczoru święta Pesach, mający ściśle określony porządek, na stole znajdują się dania przypominające wyjście z Egiptu: trzy mace, symbolizujące kapłana, lewitę i Izraelitę, maror - gorzkie zioła, charoset - potrawa z jabłek, orzechów, migdałów, cynamonu i wina, jajka gotowane na twardo, kość jagnięca - symbol ofiary paschalnej, osolona woda, jarzyny, wino – źródło Internet

[9] Miszna – Pesachim 10,1

[10] Schemat czterech kielichów jest oparty na podstawie tekstów 2 Mjż. 6:6-8

Wyprowadzę (hoceti) was spod ciężaru robót w Egipcie

Wyratuję (hicalti) was z niewoli

Wybawię (gaalti) was okazując wielką moc i wielkie wyroki

Wezmę (lakachti) was dla siebie, jako naród, będę dla was Bogiem.”

[11] Miszna – Traktat Pesachim – 4,5

[12] Miszna [hebr. šānā ‘powtarzać’, ‘nauczać’] – najstarsza część Talmudu; uporządkowany zbiór prawa ustnego uzupełniający Prawo pisane (Torę); było ono systematycznie zbierane przez uczonych Żyd., zw. tanaitami; M. powstała w wyniku działalności Żyd. uczonych faryzejskich (zw. soferim) zajmujących się w III w. p.n.e.–II w. n.e. komentowaniem i wyjaśnianiem Biblii; została spisana II–III w. w języku hebrajskim, różniącym się od języka Biblii; pierwszej redakcji M. dokonał Akiba Ben Josef (ok. 50–135), autorem ostatecznej redakcji jest Juda ha-Nasi. – Źródło Internet (Wirtualny Sztetl)

[13] Miszna – Traktat Pesachim 4,2

[14] Czwarty kielich - Kielich nadziei podkreśla ap. Paweł w słowach:

1 Kor 11, 26 Albowiem, ilekroć ten chleb jecie, a z kielicha tego pijecie, śmierć Pańską zwiastujecie, aż przyjdzie. Zaiste przyjście ponowne naszego Mesjasza to nasza prawdziwa nadzieja.

[15] Wbrew Prawu – Według Miszny Sanhedryn nie miał prawa obradować w nocy. (Sanh IV 1)

[16] Burzenie „interesów” – To zaburzenie zysków płynących z m.in. kantorów wymian pieniędzy i kupna „certyfikowanych” zwierząt tylko na terenie świątyni

[17] Herod – Sprawował władzę w Galilei skąd pochodził Jeszua. Zwrócenie się Piłata do zarządcy Galilei czyniło Herodowi honor i zaszczyt.

[18] Stupor (osłupienie) to ilościowe zaburzenie aktywności ruchowej, które oprócz ograniczenia lub braku tej aktywności charakteryzuje się zmniejszeniem reakcji na bodźce zewnętrzne oraz utratą kontroli czynności fizjologicznych- źródło Internet

[19] Synopsa – forma publikacji zestawiająca ze sobą teksty paralelne z różnych dzieł literackich. Stanowi podstawowe narzędzie porównywania podobnych tekstów. Synopsy stosowane są najczęściej w biblistyce, choć nie ograniczone do tekstów biblijnych i chrześcijańskich- źródło Internet

[20] Dan Gruber – „Kościół i Żydzi” str.25

[21] „Abib” to poziom dojrzałości jęczmienia po wiosennym nowiu księżyca – Babilońska nazwa to Nisan 

54 wyświetlenia

Ostatnie posty

Zobacz wszystkie

Comments


bottom of page